Abdullah b. Abbas Nakillerinin Gelenekte Dolaşımı

Bu çalışma İslami literatürün tarihsel gerçekliğine yönelik çağdaş eleştirileri tefsir geleneğinin kurucu metinlerinden biri olan Mesâil-i Nâfi‘ b. el-Ezrak çerçevesinde ele almaktadır. Hz. Peygamber’in (s.a.v.) kuzeni Abdullah b. Abbas ile Harici lideri Nâfi‘ b. el-Ezrak arasında geçen ve Kur’ân’daki garip kelimelerin kadim Arap şiiriyle istişhad edilerek açıklandığı yaklaşık 255 nakli içeren bu diyalog mecmuası modern tefsir tartışmalarının merkezinde yer almaktadır. Literatürdeki bazı modern yaklaşımlar; İbn Abbas’ın efsanevi bir figür olarak kurgulandığını, Abbasilerin siyasi meşruiyet çabalarını, metnin sonradan yapılan eklemelerle süreç içinde genişletildiğini ve erken dönem kaynaklarda bulunmadığını ileri sürerek eserin özgünlüğünü ve aidiyetini sorgulamıştır. Buna karşılık diğer bazı araştırmacılar ise isnad zincirlerinin çeşitliliğini ve kanonik filoloji kaynaklarındaki paralellikleri metnin tarihsel geçerliliğine birer kanıt olarak sunmuşlardır. TÜBİTAK 1002-A projesi kapsamında hazırlanan bu kitap çalışmasında, tefsir malzemesinin gelenekteki dolaşımını tespit etmek amacıyla nitel araştırma yöntemine dayalı literatür taraması ve içerik analizi uygulanmıştır. Çalışmada tefsir geleneğinin kendine özgü bilgi aktarım anlayışını ve yazılı kaynak ilişkilerini daha kuşatıcı biçimde karşılamak adına senedli veya senedsiz tüm veriler özellikle 'nakil' kavramı altında incelenmiştir. Önerilen mevcut formüller bu doğrultuda genişletilmiş; şiir merkezli yapılan bu kapsamlı taramada, Süyûti öncesi döneme ait garibu’l-Kur’ân, mecâzu’l-Kur’ân ve me‘âni’l-Kur’ân literatürü, müstakil tefsirler, Arap dili sözlükleri ve hadis kaynakları incelenerek nakillerin uyumlu ve eksiltili hallerinin nicel ve nitel bir haritası çıkarılmıştır. Yapılan bu ayrıntılı incelemeler sonucunda söz konusu nakillerin farklı kanonik eserlerde ayrı ayrı da olsa yer aldığını gösteren, metnin tarihsel gerçekliğini destekleyici olumlu sayısal veriler ve somut bulgular elde edilmiştir. Çalışmada ayrıca bu verilerin erken dönem kaynaklarında neden toplu halde değil de parça parça zikredildiği tarihsel gerekçeleriyle derinlemesine araştırılmıştır. Elde edilen tüm bu istatistiksel oranlar ve nitel analizler, genel tasvirlere dayanan olumsuz iddiaları çürütmekte; tefsir geleneğinin kendine özgü güçlü aktarım mekanizmasını ve metnin tarihsel geçerliliğini ortaya koymaktadır.