Baberti Şerhul-Akidetit-Tahaviyye (Arapça Yeni Dizgi - Tahkikli)

Baberti (Şerhu'l-Akideti't-Tahaviyye) meşhur âlim Ekmelüddin el-Baberti tarafından İmam Ebu Ca'fer et-Tahavi'nin klasik kelâm tasnifine göre yazdığı akide metni üzerine kaleme aldığı bir şerhtir. Bu güzide eser Tahâvi Rahimehüllâh'ın -Akidetü't-Tahaviyye- olarak da meşhur olan -Beyânü 'Akâ'idi Ehli's-Sünne ve'l-Cemâ'a- adlı eserinin en önemli şerhlerindendir. EL-AKİDETÜ'T-TAHAVİYYE Hanefi fakihlerinden Ebu Ca'fer et-Tahavi'nin akaide dair kaleme aldığı risâlesidir. Bu eserin asıl ismi -Beyânü 'Akâ'idi Ehli's-Sünne ve'l-Cemâ'a-dır. Risâlede başta tevhid konusu olmak üzere çeşitli kelâm meseleleri klasik kelâm tasnifi içinde ve selef metoduyla incelenmiştir. Genellikle Ebû Hanife ile önde gelen öğrencilerinden Ebû Yûsuf ve Muhammed'in görüşlerine ağırlık verilmiştir. Eserde Sünniliğin şiârı kabul edilen ve inanılması zaruri görülen hususlar tartışmasız olarak kısa fakat anlamca zengin cümlelerle ifade edilmiştir. Bu nadide eser (el-Akidetü't-Tahaviyye) Ebû Hanife'ye nisbet edilen itikâdi görüşleri ilk ve en doğru şekliyle tespit eden kaynaklardan biri olması bakımından özel bir değer taşımaktadır. Eserde öncelikle Allah'ın birliği zât ve sıfatlar açısından ele alınmış Nübüvvet konusunda sadece Hz. Muhammed'in peygamberliği anlatılmış Kur'ân Kader istitaat gibi konular işlenmiş Ashâb-ı Kirâmı sevmenin önemi arz edilmiş olup ve eserin sonunda ise Müşebbihe Cebriyye Cehmiyye ve Kaderiyye gibi fırkaların görüşlerinden sakınmak gerektiğine de işaret edilmiştir. el-Akidetü't-Tahaviyye Ehl-i Sünnet âlimleri arasında haklı bir şöhrete sahip olmakla beraber tespit edilebilen on iki şerhi vardır. Bunların arasında -Baberti (Şerhu'l-Akideti't-Tahaviyye)- şerhi ise en meşhur şerhlerden bir tanesidir. TAHAVİ RAHİMEHÜLLAH (ö. 321/933) Hanefi mezhebinin büyük fakihi ve muhaddislerinden biri olan Ebu Ca'fer et-Tahavi Rahimehüllâh 10 Rebiülevvel 239 tarihinde Mısır'ın güneyinde Aşağı Said bölgesinde Nil nehrinin batı yakasındaki Üşmûneyn'e bağlı Tahâ köyünde dünyaya gelmiştir. Nispetiyle beraber tam olarak ismi Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme el-Ezdi el-Hacri el-Mısri et-Tahâvi'dir. Hanefi mezhebinde müctehid seviyesinde olan Tahavi Rahimehüllâh aslen Arab olan bir aileye mensub olup baba tarafından Ezd kabilesine anne tarafından Müzeyyine kabilesine bağlıdır. Anne tarafından âlimler yetiştiren köklü bir aileye mensûb olup dayısı imam Şafii hazretlerinin talebelerinden meşhur büyük âlim Müzeni'dir. Muhtereme annesi imam Şafii hazretlerinin ilim meclisine kadınlar için ayrılan yerlerde ilme devam eden mümtaz birisidir. İlmi Şahsiyeti Tahavi Rahimehüllâh ilim muhitinde doğmuş ve yetişmiştir. Temel eğitimini ailesinden aldıktan sonra ilk eğitimini Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Muhammed b. Amrûs'tan almış ve ardından Halef b. Hişâm'ın kıraatini Mûsâ b. İsâ'dan okumuştur. Kendisinden bu kıraati Hişâm b. Muhammed b. Kurre el-Mısri rivayet etmiştir. Şüphesiz imam Tahâvi'nin ilim hususunda yetişmesinde ilk hadis ve fıkıh derslerini aldığı dayısı Müzeni Rahimehüllâh olmuştur. el-Akidetü't-Tahaviyye Ahkâmü'l-Kur'ân Me'âni'l-Âsâr Müşkilü'l-Âsâr gibi nadide eserlerin sahibi Tahavi Rahimehüllâh başlangıçta Şâfii mezhebine müntesipken (hatta dayısı Müzeni'den imam Şâfii'nin Kitâbü's-Sünen'ini rivayet etmiştir) sonraları 20 yaşlarındayken Hanefi mezhebine geçmiştir. Mezhep değiştirmesinde Müzeni Rahimehüllâh'ın sürekli biçimde Ebû Hanife'nin kitaplarını incelediğini görmesinin etkili olduğu söylenilmiştir. Tahavi Rahimehüllâh bir müddet sonra dayısının dersleri bırakıp 260 yılında Mısır'a kadı olarak tayin edilen Ebû Ca'fer Ahmed b. Ebi İmrân el-Bağdâdi'nin derslerine 20 yıl kadar devam edip Hanefi mezhebini (usul ve inceliklerini) öğrenmiştir. Şunu da belirtelim ki imam Tahavi babasını ve büyük ünlü Şafii fakihi olan dayısı Müzeni'yi 264 yılında kaybetmiştir. Kardeşlerinin olup olmadığı bilinmemektedir. Tahavi seyyide bir hanımefendiyle evlenmiş ve bu evlilikten Ali isminde bir evladı olmuştur. Ebu Ca'fer et-Tahavi Rahimehüllâh'ın fıkıh ilminin yanında önde geldiği alanlardan biri de hiç şüphesiz hadis ilmidir. Nitekim hadislerin ve hadis ilimlerinin tedvin edildiği bir dönemde yaşamıştır. Eserleri incelendiğinde nâsih-mensuh ilelü'l-hadis garibü'l-hadis te'vilü muhtelifi'l-hadis cerh ve ta'dil gibi konularda söz sahibi olduğu görülmüştür. Aynı şekilde 300'ü aşkın hadisçiden rivayette bulunduğu kaydedilmiştir. Hadis Hocalarından Bazıları Müzeni (Dayısı-Meşhur Şâfii fakihi). Nesâi. Ebû Hâzim el-Kâdi. Bekkâr b. Kuteybe. Muhammed b. Huzeyme b. Râşid el-Basri. Rebi' b. Süleyman el-Cizi. İsâ b. İbrâhim el-Gâfiki. Yûnus b. Abdüla'lâ. Ebû Abdullah İbn Abdülhakem. Rebi' b. Süleyman el-Murâdi. Ebû Zür'a ed-Dımaşki. Süleyman b. Şuayb el-Keysâni. Talebelerinden Bazıları Ebû Bekir ed-Dâmegâni. (Kendisinden fıkıh tahsil eden talebesi). Ebü'l-Hasan Ali (oğlu). Ebû Said İbn Yûnus. Ebû Muhammed Abdülaziz b. Muhammed et-Temimi el-Cevheri. Muhammed b. Bedr el-Kinâni. İbnü'l-Haşşâb el-Bağdâdi. Ebû Bekir Mekki b. Ahmed b. Sa'dûye el-Berdai. Ebü'l-Kâsım Mesleme b. Kâsım el-Kurtubi. Kâdi Ebü'l-Kâsım Ubeydullah b. Ali ed-Dâvûdi. Ebû Muhammed Hasan b. Kâsım b. Abdurrahman el-Mısri. İbnü'l-Mukri el-İsfahâni. Taberâni. İbn Adi. Meymûn b. Hamza el-Ubeydili. Ebû Ca'fer en-Nehhâs. Üste zikrettiğimiz Tahavi Rahimehüllâh'ın talebeleri arasında kendisinden fıkıh tahsil etmiş meşhur âlimler bulunmakla birlikte talebelerinin büyük çoğunluğunu ondan hadis rivayet eden kişiler oluşturmaktadır. Son söz olarak imam Tahavi 321 tarihinde Zilkade ayının başında vefat etmiş ve Kahire'nin Karâfe semtinde Sefhulmukattam'a defnedilmiştir. "Mevlâ Teâlâ Razı olsun ve Daimi Rahmet Tecellileriyle Şereflendirsin." Kıymetli Eserlerinden Bazıları el-Akidetü't-Tahaviyye. Ahkâmü'l-Kur'ân. Me'âni'l-Âsâr. Müşkilü'l-Âsâr. Sünenü'ş-Şâfi'i (es-Sünenü'l-Me's̱ûre). Kitâbü't-Tesviye beyne Haddesenâ ve Ahberenâ el-Muhtasar. İhtilâfü'l-'Ulemâ' (el-İḫtilâf beyne'l-'Ulemâ'). eş-Şürûtü'l-Kebir. eş-Şürûtü's-Sagir. EKMELÜDDİN EL-BABERTİ (ö. 786/1384) Hanefi fakihlerinden Ekmelüddin el-Baberti 710'dan (1310) sonra Bayburt'a doğmuştur. Nispetiyle beraber tam olarak ismi Ekmelüddin Muhammed b. Mahmûd b. Ahmed el-Bâberti er-Rûmi el-Mısri'dir. Memleketi olan Bayburt'a nisbetle Bâberti Anadolu'ya nisbetle Rûmi Mısır'da (Kahire) vefat etmiş olması sebebiyle de Mısri nispetleriyle anılmaktadır. İlmi Şahsiyeti Baberti Rahimehüllâh tahsil hayatına erken yaşlarda Anadolu'da başlamıştır. Daha sonra ilmini ikmal için Haleb'e gitmiş oradan (740'tan [1339] sonra takriben otuz yaşlarında iken ilim ve kültür merkezi) Kahire'ye giderek Kâki Ebû Hayyân el-Endelüsi Mahmûd b. Abdurrahman el-İsfahâni ve İbn Kudâme el-Makdisi gibi meşhur âlimlerden ders okumuştur. Fıkıh ilminde hocası olan Kâki kanalıyla imam Ebû Yûsuf ve Ebû Hanife'ye kadar uzanan bir zincir içinde yer almıştır. Meşhur Şerhu'l-Akideti't-Tahaviyye sahibi Baberti Rahimehüllâh Fıkıh hadis kelâm ilimlerine ayrıca Arap dili ve edebiyatına son derece vâkıf ilmi kişilik sahibidir. Nitekim ilimdeki derinliği ve dehasıyla şöhret bulmuş ve bu münasebetle çeşitli bölgelerden talebeler kendisine akın ederek ilminden istifade etmeye çalışmıştır. Baberti Rahimehüllâh Seyyid Şerif Cürcâni Molla Fenâri ve Bedreddin Simâvi gibi meşhur âlimlerin de bulunduğu birçok talebe yetiştirmiştir. Kendisi Hanefi mezhebinin muhakkik âlimleri arasında önemli bir yere sahip olup aynı zamanda Mâtüridi itikad ekolünün de güçlü muhakkik ve şârihlerinden birisidir. Kendisine yapılan kadılık tekliflerini (mütevazi bir şekilde) geri çevirmiş olmasına rağmen her zaman devlet erkanıyla iyi ilişkiler kurmuş Sultan Berkuk ve Emir Şeyhû'dan büyük bir dostluk muhabbet ve saygı görmüştür. Ömrünü ilme adamış fıkıh hadis kelam vb. ilimlerde ün yapmış olan Baberti Rahimehüllâh 19 Ramazan 786'da (4 Kasım 1384) takriben yetmiş altı yaşlarındayken Kahire'de vefat etmiştir. "Mevlâ Teâlâ Ondan Razı Olsun Mekanını Cennet Eylesin." Eserleri Baberti Rahimehüllâh yetmiş altı yıl süren ömründe kırkı aşkın güzide eser kaleme almış olup büyük bir kısmı şerh ve haşiye niteliğindedir. Nadide eserleri şöyledir: Şerhu'l-Akideti't-Tahaviyye (Baberti). el-Maksad fi'l-Kelâm. el-İrşâd fi Şerhi'l-Fıkhi'l-Ekber. Şerhu 'Umdeti'l-'Akâ'id li'n-Nesefi. Şerhu Vasıyyeti'l-İmâmi'l-A'zam. el-'İnâye. Şerhu't-Telhis. Şerhu Telhisi'l-Câmi'i'l-Kebi Telhisü't-Telhis. Şerhu's-Sirâciyye. et-Takrir 'alâ Usûli'l-Pezdevi. en-Nukûd ve'r-Rüdûd fi Şerhi Müntehe's-Sûl ve'l-Emel fi 'İlmeyi'l-Usûl ve'l-Cedel. Şerhu Menâri'l-Envâr. Tuhfetü'l-Ebrâr fi Şerhi Meşâriki'l-Envâr fi'l-Cem' Beyne's-Sahihayn. Hâşiyetü'l-Keşşâf. Risâle fi Ashâbi'l-Ehvâ ve'l-Bid'a. Şerhu Elfiye İbn Mu'ti. Eserin (Baberti) Hazırlanış Şekli Üç nüshadan mukabele edilerek hazırlanıldı. Karıştırılması muhtemel kelimeler harekelendirildi. Âyet-i kerimelerin referansları yapıldı. Hadis-i şeriflerin tahricleri yapıldı. İsmi geçen âlimlerin kısaca hal tercümesi yapıldı. Şiirlerin referansı yapıldı. Zikredilen fırkalar hakkında bilgi verildi. Mümkün mertebe nakledilen malumat için referanslar yapıldı. Kapalı müşkül zor yerlerin beyanı sadedinde dipnot eklendi. Konu içerikli başlıklar ve paragraflandırma yapıldı. Ayet hadis a'lam ve konu fihristleri eklendi.