Bâkıllâni’de İlâhi Sıfatlar ve Kelâmullah

Eş‘ari kelâm geleneğinin sistemleşmesinde merkezi bir rol oynayan Ebû Bekir el-Bâkıllâni’nin Kelâmullah konusundaki görüşleri ve bu çerçevede geliştirdiği özgün metodoloji, bu eserin ana eksenini oluşturmaktadır. İslam düşünce tarihinin en köklü tartışmalarından biri olan Kur’an’ın mahiyeti meselesi, Bâkıllâni’nin zât-sıfat teorisi üzerinden analiz edilmektedir. Eserin başlangıcında, Bâkıllâni’nin ilâhi sıfatlar anlayışına odaklanılarak konunun ontolojik altyapısı kurulmakta; sıfatları tasnif edişi ve Allah’ın zâtıyla kâim olan sıfatların mahiyetine dair yaklaşımları incelenmektedir. Bu teorik zemin üzerine inşa edilen Kelâmullah meselesi ise Mu‘tezile ve diğer muhalif fırkaların görüşleriyle karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Bâkıllâni’nin sistemindeki en belirgin unsur olan lafzi kelâm ile nefsi kelâm arasındaki kesin ayrım, çalışmanın merkezinde yer alır. Bâkıllâni; kıraat, kitâbet ve hıfz gibi eylemlerin yaratılmış beşeri fiiller olduğunu savunurken, bu fiillere konu olan ilâhi kelâmın kadim olduğunu vurgular. Harflerin ve seslerin sonradan yaratıldığına dair sunulan nakli delillerin yanı sıra, insan fiillerinin değişkenliği ve geçiciliği üzerinden geliştirilen akli kanıtlar da metinde detaylandırılmaktadır. Kur’an’ın mahluk olup olmadığına dair tarihsel tartışmaları Bâkıllâni özelinde yeniden okuyan bu eser; tilâvet ile metluv, kıraat ile makrû ve kitâbet ile mektûb arasındaki farkı merkeze alarak doğru bir ulûhiyet tasavvuru sunmayı amaçlamaktadır. Hem akademik araştırmacılar hem de lisans ve lisansüstü düzeydeki ilim talebeleri için hazırlanan çalışma, klasik kelâm literatürünün en girift meselelerinden birini güncel ve akıcı bir dille yeniden anlamlandırma çabasını temsil etmektedir.