Edebî Osmanlı Türkçesi

Osmanlı Türkçesi dediğimiz dil aslında Türkçeden başka bir dil değildir. Ancak Arap alfabesini kullanmıştır. Türkler, Osmanlı Devleti'ni kurup hükümran olduğu dönemlerde yazdıkları eserlerde de tıpkı ilk müslüman oldukları tarihten beri yaptıkları gibi Arap alfabesini kullanagelmişlerdir. Bunun doğal sonucu olarak söyleyebiliriz ki günümüzde, Osmanlı Türkçesi üzerinde okuma yazma çalışması olmayan insanların eski metinleri okumaları ve anlamaları çok zordur. Hatta imkânsızdır. Osmanlı Devleti’nin memurları, katipleri, müderrisleri, kadıları gibi bilcümle sanatçıları, edebiyatçıları ve şairleri eserlerini meydana getirirlerken Arap dilinin sadece alfabesini kullanmakla kalmamışlar; onun rika, nesih, talik gibi yazı çeşitlerini de ustalıkla geliştirmişlerdir. Bazı metinleri de hüsn-i hat, ebru ve tezhip sanatlarıyla mezc ederek görsel estetik yaratmışlardır. Üstelik sadece kâğıt kullanmamışlar; bazı metinleri ahşabı, bazılarını da mermeri oyarak maharetle nakşetmişlerdir. Yazı çeşitlerinin birbirlerinden farklı farklı olmaları da öğrenici açısından okumayı zorlaştıran hususlardandır. Osmanlı Türkçesinin kelime dağarcığı, Osmanlı Devleti’nin coğrafyasının gereği olarak Arapça ve Farsça sözcüklerle ağzına kadar doludur. Böyle kelime zengini bir özelliğe sahip oluşu da Osmanlı Türkçesinin herkes tarafından kolayca okunup anlaşılmasını zorlaştırmaktadır. Osmanlı Türkçesinde yazılı metinler genel olarak iyi eğitim almış, yüksek tabakadaki insanlara hitap eder. Okur yazar olmayan, çarşıda, pazarda çalışan, köyde, kasabada yaşayan çoğunluğun bu yazılı metinleri okuyup anlaması eskiden de çok zordu; günümüzde de çok zordur. Osmanlı Türkçesinin en önemli zorluklarından bir diğeri de isim ve sıfat tamlamalarının sık kullanılması edebî olarak bir nevi ifade zenginliği sayılıyor olmasıdır. Bu ve benzeri amaçlarla Arapça, Farsça ve Türkçe kelimeler harmanlanarak zincirleme isim ve sıfat tamlamaları yapılmış ve her alandaki yazılı metinlerde zevkle kullanılmıştır. Ben, bazı eski kitaplarda araya hiç nokta konmadan bir sayfayı doldurmuş cümleleri gören hocalardanım. Arapça ve Farsçadaki isim kalıpları ile çoğul yapım ekleri Osmanlı Türkçesinde rahat rahat kullanılmıştır. Hatta öz Türkçe bazı kelimelere bu tür ekler ulayarak yeni sözcükler ürettiklerini sananlar bile olmuştur. Günümüz öğrencilerinin bu kalıpları tanımaları ve aralarındaki nüansı anlamaları çok gerekli bir iştir ama vakit alır. Biz bu kitabımızı hazırlarken öğrencilerimizin yukarıda saydığımız Osmanlı Türkçesi problemlerini kolayca çözmelerine yardımcı olmaya çalıştık. Mesela şöyle yaptık: 1. Rika fontla dijital ortama aktardığımız bütün metinlerin altında (şiirlerin ise yan hizalarında) Türk alfabesiyle okunuşlarını da verdik. 2. Kitabımızdaki metin yelpazesinde, beşeri ve sosyal bilimlerin ortak alanlarına ait örneklere yer vermeye gayret ettik. 3. Metinlerde yer alan Arapça ve Farsça kelimeler ile tamlamaların Türkçe anlamlarını parantez içinde ayrıca yazdık. 4. Her dersin sonunda, öğrencilerimiz için kesik uçlu kurşun kalemle rika yazı yazma alıştırmaları yapacak metin verdik, yer ayırdık… 5. Osmanlı Türkçesindeki harf, ses, okunuş vs ile alakalı gramer kurallarını dersler arasına yaydık ve açıkladık. 6. Edebî Osmanlı Türkçesinde kullanılma zarureti olan bir kısım ek Arapça ve Farsça dil bilgisi kurallarını usulünce anlattık. Edebî Osmanlı Türkçesi kitabımız zor gibi görünebilir ama değildir. Öyle söyleyenlere itibar etmeyiniz. Biz diyoruz ki “Kem âlât ile kemâlât olmaz”. Yani kötü yazılmış kitaplarla mükemmel sonuçlar alınmaz. Siz doğru adrestesiniz. Başarılar başınızda tacınız olsun. Bütün öğrencilerime başarılar diliyorum. - Prof. Dr. Ahmet YILMAZ Ankara-Çankaya/ Eylül 2026