Fransa-Osmanlı İlişkileri ve Kapitülasyonlar (1300-1870)

François Alphonse Belin’in 1870’te Paris’te yayımlanan eseri, Fransa’nın Doğu’daki hukuki ve diplomatik varlığını kapitülasyonların tarihsel gelişimi üzerinden anlatmaktadır. İnceleme, kavramın hukuki anlamını açıklayarak Merovenj ve Karolenj dönemlerinden Haçlı devletlerine, Bizans ve Mısır’daki Latin ticaret kolonilerinden Osmanlı hâkimiyetine uzanan geniş bir tarihsel zemin kurar. Belin’e göre kapitülasyon rejiminin kurumsal kökleri yalnızca Osmanlı-Fransız münasebetlerinde değil; Venedik, Ceneviz, Pisa ve Marsilya gibi Akdeniz ticaret topluluklarının Doğu’da kazandıkları ticaret, ikamet, ibadet ve yargı ayrıcalıklarında aranmalıdır. Eserin ağırlık merkezi, XVI. yüzyıldan itibaren Fransa ile Osmanlı Devleti arasında gelişen özel diplomatik ilişkidir. V. Karl karşısında Avrupa güç dengesini yeniden kurmak isteyen I. François’nın Kanûni Sultan Süleyman’a yönelmesi, Belin’in anlatısında siyasi ittifak ile ticari imtiyazların birleştiği belirleyici kırılmayı oluşturur. 1569 ve sonraki düzenlemelerle Fransızların dolaşım, ticaret ve konsolosluk yargısı alanındaki hakları genişlerken, 1740 kapitülasyonları bu uzun gelişmenin en kapsamlı ve son klasik belgesi hâline gelir. Fransa’nın Osmanlı siyasetindeki ağırlığı ise yalnızca ticaretle sınırlı kalmaz; 1739 Belgrad Barışı’ndaki arabuluculuğu, iki devlet arasındaki ilişkinin Avrupa diplomasisinin güç dengelerine doğrudan bağlandığını gösterir. Bununla birlikte anlatı açık biçimde XIX. yüzyıl Fransız diplomatik perspektifini taşır. Bu durum yazarın mesleki konumuyla da bağlantılıdır: François Alphonse Belin (1817-1877), Arapça, Farsça ve Türkçe öğrenmiş bir şarkiyatçı ve diplomattır. Erzurum, Kahire ve İstanbul’daki Fransız temsilciliklerinde görev yapmış ve 1868’de İstanbul Fransa başkonsolosluğuna getirilmiştir.