Fârâbî’nin Mantık Biliminin Ne Olduğu ve Ne Konuda Yarar Sağladığına Dair Risâlesi

Bu çalışma, daha önce müellifi bilinmeyen bir yazara nispet edilerek yayımlanan “Mantık Biliminin Ne Olduğu ve Ne Konuda Yarar Sağladığına Dair Risâle” adlı kısa metnin Fârâbî’ye ait olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Risâle, 557/1162 yılında istinsah edilmiş bir yazma mecmuada yer almakta ve 1974’te Mehdi Muhakkık tarafından yayımlanmış bulunmaktadır. Klasik tabakat kaynaklarında, bibliyografyalarda ve modern Fârâbî araştırmalarında risâleye dair herhangi bir nispet bulunmaması, aidiyet problemini önemli hâle getirmektedir. Çalışmada bu problemi çözmek için temel olarak risâlenin içeriği, dili, kavramları ve düşünce örgüsü Fârâbî’nin aidiyeti kesin kabul edilen eserleriyle karşılaştırılmaktadır. Bu yöntem, “sistem içi doğrulama” olarak nitelendirilmektedir. Risâlenin temel hareket noktası, insanın doğası gereği bilgisini artırmayı istemesidir. İnsan, nâtık kuvvet sayesinde bilgiyi elde eder, ayırt eder, düşünür ve öğrenir. Dil ise insanların zihinsel içeriklerini birbirlerine aktarmalarını ve toplumsal işbirliğini mümkün kılan araçtır. Ancak bütün bilgiler doğrudan açık değildir. Açık olanlardan hareketle gizli olanın bilgisine ulaşmak için kıyasa ihtiyaç duyulur. Fârâbî’ye göre mantık, doğru kıyas kurmayı sağlayan kuralları veren ve zihni hatadan koruyan bir bilimdir. Bu nedenle mantık yalnızca teorik bir disiplin değil, diğer bilimlerde doğru düşünme ve bilgi elde etmenin aracıdır. Çalışmanın dikkat çekici sonuçlarından biri, risâledeki fıtrat, marifet, nâtık kuvvet, kıyas, istinbat ve kudemâ gibi kavramların Fârâbî’nin diğer eserleriyle güçlü biçimde örtüşmesidir. Ayrıca risâlenin insan doğasından başlayarak bilgi, dil ve kıyasa ilerleyen sistematik yapısının da Fârâbî’nin diğer eserlerindeki yöntemle uyumlu olduğu gösterilmektedir. Böylece risâlenin Fârâbî’nin mantık anlayışını anlamak bakımından önemli bir kaynak olduğu ileri sürülmektedir.