İbnü’l-Cevzi ve Menâkıbu Emiri’l-Mü’minin Ömer b. Hattâb İsimli Eseri Üzerine Bir İnceleme

İslam tarihi yazımı içerisinde hicri I. asırdan hicri VI. asra kadar birçok müellif tarafından tarihe kaynaklık eden genel tarih, megāzi ve siyer, tabakât, şehir tarihi, coğrafya, nesep vb. alanlarda değerli eserler telif edilmiştir. Bu eserler, yazıldıkları dönemi tanımaya yönelik önemli bilgiler içermeleri bakımından araştırmacıların dikkatini çekmiştir. Hicri VI. yüzyılda yaşamış ve birçok alanda eser telif etmiş olan Ebü’l-Ferec Cemâlüddin Abdurrahman b. Ali b. Muhammed İbnü’l-Cevzi (ö.597/1201) de söz konusu müelliflerden biridir. Bu çalışma, İbnü’l-Cevzi’nin Hz. Ömer hakkındaki menâkıbının İslam tarihi eserleri içerisindeki biyografi ve menâkıb literatürü arasındaki yerini, Hz. Ömer tasavvurunu, rivayetleri tercih ve kullanım biçimini, Hz. Ömer hakkındaki rivayetlerin tarihi gerçekliğini, yararlandığı kaynakları ve yöntemini ve yaşadığı dönemin menâkıb anlatısına yansımalarını ele almaktadır. Çalışmanın konusu, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzi ve onun Menâkıbu Emiri’l- Mü’minin Ömer b. Hattâb adlı eseridir. Araştırma, söz konusu eseri tahlil ederek tanıtmayı ve İslam tarih yazıcılığı içerisindeki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden tarihsel metot esas alınmış; metin ve kaynak tenkidi yöntemlerinden yararlanılmıştır. Çalışma, İbnü’l-Cevzi’nin İslami ilimlerin yanı sıra tarih alanında da önemli bir birikime sahip olduğunu göstermiştir. Çalışmaya konu olan eserde Hz. Ömer’in hem birey hem de devlet adamı olarak tanıtıldığı tespit edilmiştir. Seksen bölüme ayrılan eserde siyer, tabakāt, hadis ve tarih türündeki eserlerin kaynak olarak kullanıldığı ve rivayetlerin büyük ölçüde nakil ağırlıklı olduğu belirlenmiştir. Rivayetlerin tarihi bilgilerle karşılaştırılması sonucunda, bazı rivayetlerin mevcut tarihi bilgilerle uyuşmadığı görülmüştür.