İzmir / Smyrna: 19. Yüzyılda Birlikte Yaşamak

19. yüzyıl İzmir’i uzun yıllar boyunca Türk ve Yunan ulusal tarihyazımlarının şekillendirdiği karşıt anlatılar üzerinden okundu. Bir tarafta “Türk İzmir”, diğer tarafta “Gâvur İzmir”; bir tarafta Türkler, diğer tarafta Rumlar... Oysa Osmanlı İmparatorluğu’nun en önemli liman şehirlerinden biri olan İzmir’in gündelik hayatı, bu keskin ayrımların çok ötesinde, yüzyıllar içinde oluşmuş karmaşık toplumsal ilişkiler üzerine kuruluydu. İzmir/Smyrna: 19. Yüzyılda Birlikte Yaşamak, Osmanlıca ve Yunanca birincil kaynaklara dayanarak Osmanlı modernleşmesinin dönüm noktalarından biri olan 1826-1864 yılları arasında çok dinli ve etnisiteli İzmir/Smyrna’nın toplumsal yapısını şehirdeki Türk-Rum ilişkileri üzerinden ortaya koyuyor. Rum İsyanı’nın şehir üzerindeki etkisini, Tanzimat reformlarının uygulanışını, merkezi yöne tim ile yerel yönetim arasındaki ilişkileri ve Rumlar ile Türkler arasındaki sos yal ve ekonomik etkileşimi incelerken, yerleşik kabulleri de sorguluyor. İzmir’in tarihini bir liman şehrinin ya da kozmopolit bir ticaret merkezinin hikâyesi olarak görmenin ötesine geçerek ortak ekonomik çıkarlar, gündelik ilişkiler ve yerel aidiyet duygusu etrafında şekillenen çoğulcu bir Osmanlı şehir toplumu olarak yorumluyor. Kozmopolitlik kavramını yeniden düşünmeye davet eden kitap, Osmanlı şehir tarihini, çokkültürlülük ve birlikte yaşama deneyimini anlamak için yeni bir kavramsal çerçeve öneriyor. Feryal Tansuğ, 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun yanı sıra Doğu Akdeniz’in de en önemli şehirlerinden biri hâline gelen İzmir’in tarihini bugünden geriye bakarak değil, dönemin ortam ve dinamikleri içinde inceliyor. Türkiye ve Yunanistan arşivlerini de kapsayan bu değerli çalışma, İzmir’in büyüyüp gelişmesinde şehrin iç bölgelerindeki dinsel ve etnik çeşitliliğin ve çok kültürlülüğün belirleyici bir rol oynadığını gösteriyor. Bu kitap, yalnız 19. yüzyıl İzmir’ine değil; bu şehrin ve bölgenin Birinci Dünya Savaşı’nda çözülmesine de ışık tutan değerli bir kaynak. - Reşat Kasaba Dayandığı ve biteviye tekrar ürettiği kurgunun basitliğinden dolayı olsa gerek, ulus devlet geçmişteki çoğul ve karmaşık toplumsal yapıları anlamakta ve kabul etmekte daima zorlanmıştır. Türk ve Yunan ulusal tarihçiliğinin kesişip çatıştığı noktada yer alan İzmir kentinin tarihi bu gerçeğin en bariz örneklerinden biridir. Feryal Tansuğ’un araştırmalarının ürünü olan İzmir/Smyrna, milliyetçi anlatıların olduğu kadar kozmopolit efsanelerin de tuzaklarından kaçınarak Osmanlı tarihinin en zorlu dönemlerinden birinde şehrin farklı etnik ve dini topluluklarının birlikte yaşamının dinamiklerini özgün bir şekilde ortaya koymaktadır. - Edhem Eldem Kapak resmi: “Panorama de Smyrna”dan esinlenerek çizen Ekrem Özorbeyi. “Panorama de Smyrna”, Archive of Center for Asia Minor Studies, Athens, no. 00170313.