Milliyetçiliğin Yükselişinde Çöken Osmanlı ve Abdülhamid

İsmail Kemal Bey’in hatıraları, Tanzimat sonrasından II. Meşrutiyet’e ve Balkan milliyetçiliklerinin siyasal hâkimiyet kazandığı döneme uzanan Osmanlı tarihini, imparatorluk bürokrasisinin merkezinde bulunmuş bir devlet adamının üzerinden izler. Avlonya’da köklü bir Arnavut ailesinde doğan İsmail Kemal; Mithat Paşa çevresinde görev almış, Osmanlı idaresinin çeşitli kademelerinde bulunmuş, 1908 sonrasında mebusluk yapmış ve 1912’de Arnavutluk’un bağımsızlığını ilan eden meclise başkanlık etmiştir. İsmail Kemal’in merkeziyetçilik eleştirileri, Mithat Paşa’ya duyduğu yakınlık, anayasal yönetim ve yerel özerklik hakkındaki görüşleri; Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemlerine ilişkin gözlemleriyle birleşir. Böylece Bâbıâli, saray, Avrupa başkentleri ve Balkan vilayetleri aynı anlatının parçaları hâline gelir. Yazarın değerlendirmeleri kendi siyasi konumundan bağımsız düşünülemese de eser, Osmanlı devlet seçkinlerinin imparatorluğun geleceği üzerine yürüttükleri tartışmaları birinci elden takip etmeye imkân veren dikkate değer bir kaynak oluşturur. Eserin ayrıca özgün bir yayın tarihi vardır: İsmail Kemal hatıralarını hayatının son döneminde İngiliz gazeteci Sommerville Story’ye aktarmış; Story metni yayına hazırlamış, William Morton Fullerton ise esere bir ön söz yazmıştır. Dosyanın ön sözünde de Story’nin anıları kaydettiği, düzenlediği ve doğrulanması için yeniden İsmail Kemal’e sunduğu açıkça belirtilmektedir.