Mu‘tezilî Tanım Teorisi

Bir şeyi tanımlamak ne anlama gelir? Bir kavramın mâhiyetini ortaya koymak mı, onu diğerlerinden ayırt etmek mi yoksa zihindeki bilgiyi belirli bir lafızla ifade etmek mi? Kelâm düşüncesinde tanım meselesi bu soruların ötesinde, varlık ve bilgi anlayışının doğrudan yansıdığı temel teorik meselelerden biridir. Bu çalışma, mütekaddimîn dönem kelâmında tanım anlayışını Mu‘tezilî düşünce ve özellikle Kâdî Abdülcebbâr’ın kelâm sistemi çerçevesinde yeniden ele almaktadır. Müteahhirîn dönemle birlikte Meşşâî mantığın etkisi altında şekillenen özcü tanım anlayışının gölgesinde kalan erken dönem kelâmcılarının tanım teorisi, bu çalışmada kendi ontolojik ve epistemolojik temelleri içerisinde incelenmektedir. Çalışmada Kâdî Abdülcebbâr’ın tanım anlayışının imkânı, mahiyeti, unsurları ve amacı araştırılmakta; temyîz, tesmiye, hadd, resm, câmi ve mâni olma gibi kavramlar üzerinden teorinin iç yapısı ortaya konulmaktadır. Bunun yanında Kâdî’nin yaklaşımı, Mu‘tezilî gelenek ve diğer kelâm ekollerinin yanı sıra Meşşâî tanım kuramıyla karşılaştırılarak özgün yönleri belirlenmektedir. Bu yönüyle eser, tanımı yalnızca bir mantık problemi olarak değil, kelâmın varlık, bilgi ve dil tasavvurlarının kesiştiği temel bir mesele olarak değerlendirmekte ve mütekaddimîn kelâmının tanım teorisine ilişkin literatürdeki önemli bir boşluğa katkı sunmayı amaçlamaktadır.