Özbek Han - Altın Orda Devleti’nin Altın Çağı 1313-1341

Altın Orda Devleti, Cengiz Han’ın kurduğu siyasi düzenin Deşt-i Kıpçak bozkırlarında şekillenen en güçlü miraslarından biridir. Bu devletin tarihindeki en dikkat çekici dönemlerinden biri, 1313 yılında tahta çıkan Özbek Han’ın, otuz yıla yaklaşan saltanatına rastlar. Özbek Han dönemi, Altın Orda’nın siyasi gücünü geniş bir coğrafyada hissettirdiği, idari yapısını yeniden düzenlediği, İslamiyet’in devlet ve toplum hayatındaki yerini güçlendirdiği ve ticaret ağlarının canlılık kazandığı bir devir olarak öne çıkar. Özbek Han’ın iktidarı, geleneksel Moğol yönetim anlayışı ile İslamlaşan ve yerleşikleşen devlet yapısının karşı karşıya geldiği bir süreçte şekillendi. Han’ın merkezîleşme siyaseti, Karaşi beyleriyle ilişkileri ve İslami meşruiyeti devlet otoritesinin önemli dayanakları hâline getirmesi, Altın Orda’nın siyasi yapısında kalıcı izler bıraktı. Bu dönemde İlhanlılarla süregelen Azerbaycan mücadelesinden Mısır Memlûkleriyle kurulan diplomatik temaslara, Büyük Hanlık ve Türkistan’daki Moğol uluslarıyla ilişkilerinden Rus knezlikleri üzerindeki hâkimiyete kadar uzanan geniş bir siyaset sahasını seyretmek mümkündür. Altın Orda Devleti’nin gücü bu yıllarda savaş meydanlarıyla sınırlı değildi. Saray merkezli idari yapı, ticaret yollarının canlanması, Cenevizli ve Venedikli tüccarlarla kurulan ilişkiler, para basımı ve şehirleşme faaliyetleri devletin ekonomik ve toplumsal dönüşümünü de beraberinde getirdi. Deşt-i Kıpçak’tan Karadeniz kıyılarına, Rus knezliklerinden Doğu Avrupa ve Balkanlar’a uzanan geniş sahada Altın Orda’nın siyasi ağırlığı varlığını sürdürdü. Özbek Han döneminde İslamlaşma ile şehirleşme ve mimari faaliyetler arasındaki ilişki de bu dönüşümün önemli unsurlarından birini oluşturmaktadır. Bu çalışma, Özbek Han’ın saltanatını sadece bir hükümdarın siyasi faaliyetleri çerçevesinde değil aynı zamanda Altın Orda Devleti’nin idari, sosyo-ekonomik ve dinî yapısının yeniden şekillendiği bir dönem olarak ele almaktadır. Arapça, Farsça, Rusça, Bizans ve Latin kaynaklarının yanı sıra nümizmatik veriler, ticari belgeler ve diplomatik yazışmalardan yararlanılarak hazırlanan çalışma, Özbek Han döneminin Altın Orda tarihindeki yerini ve Avrasya tarihine bıraktığı mirası bütünlüklü bir perspektifle ortaya koymayı amaçlamaktadır.